Ministerstwo Sprawiedliwości zapowiedziało historyczną zmianę w polskim systemie prawnym. Instytucja ubezwłasnowolnienia, funkcjonująca od dziesięcioleci, ma zostać całkowicie zlikwidowana.

Zamiast niej zostanie wprowadzony model wspieranego podejmowania decyzji, zgodny z duchem Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami oraz współczesnym podejściem do ochrony ich autonomii. Zmiany mają wejść w życie do końca 2025 roku, a projekt ustawy ma być gotowy do końca czerwca br.

Czas na zmiany

Ministerstwo Sprawiedliwości zapowiada zmianę podejścia. Dlatego nowy model wspieranego podejmowania decyzji ma umożliwić osobom z niepełnosprawnościami podejmowanie decyzji zgodnych z ich wolą i preferencjami, przy odpowiednim wsparciu, a nie poprzez zastępowanie ich w podejmowaniu decyzji. Wiceminister Zuzanna Rudzińska-Bluszcz wskazywała, że celem reformy jest przywrócenie godności i sprawczości osobom z niepełnosprawnościami.

Nowy system ma być przejrzysty, funkcjonalny i dostosowany do wymogów prawa międzynarodowego oraz do polskiego porządku prawnego. Ma bazować na dwóch filarach: pełnomocnictwie materialnym i procesowym – osoba może wyznaczyć pełnomocnika, który będzie ją reprezentować w określonych sprawach, z zachowaniem jej autonomii. Drugi filar ma stanowić asysta prawna – osoba wspierająca udziela informacji i porad, pomagając w zrozumieniu oraz podjęciu decyzji, szczególnie tych o dużym znaczeniu prawnym.

Do tego ma pojawić się nowy instrument w postaci pełnomocnictwa pro futuro, umożliwiające ustanowienie przedstawiciela „na wypadek” przyszłej utraty możliwości samodzielnego podejmowania decyzji. To rozwiązanie stosowane jest w niektórych krajach europejskich i z powodzeniem dostosowane do indywidualnych potrzeb.

Wątpliwości i wyzwania

Choć zapowiadana reforma spotyka się z szerokim poparciem, nie brakuje głosów wskazujących na potencjalne problemy. Zmiany będą dotyczyć tysięcy osób – obecnie ubezwłasnowolnionych, które automatycznie odzyskają zdolność do czynności prawnych. Konieczne będzie stworzenie przepisów przejściowych zapewniających im wsparcie, ochronę i płynność prawno-życiową.

Pojawiają się też obawy dotyczące sądów rodzinnych, które już dziś są przeciążone. Nowe rozwiązania będą wymagać częstszej kontroli, a także indywidualnego określania roli dotychczasowych opiekunów. Problemem może być także brak kandydatów na osoby wspierające. Wielu ubezwłasnowolnionych to osoby samotne, bez rodziny lub wsparcia społecznego.

Reforma prawa cywilnego w zakresie zdolności do czynności prawnych to krok milowy w stronę pełnego poszanowania praw człowieka w Polsce. Likwidacja ubezwłasnowolnienia to nie tylko zmiana legislacyjna, ale także cywilizacyjna. Jeśli projekt zostanie przyjęty w zapowiadanym terminie, Polska stanie się jednym z krajów konsekwentnie wdrażających postanowienia Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami. Ta zmiana może realnie poprawić jakość życia tysięcy obywateli, przywracając im podmiotowość i prawo do decydowania o sobie.